Giriş
Azərbaycan futbolunda hakim qərarları ilə bağlı müzakirələr adətən konkret epizoddan başlayır: penalti verilməli idimi, ofsayd düzgün müəyyənləşdirildimi, yoxsa kobudluq gözdən qaçdı? Amma əsas məsələ daha dərindir: futbol ictimaiyyəti qərarın necə verildiyini və hansı meyarlara əsaslandığını anlaya bilirmi? Azərbaycan futbolu üçün bu sual təkcə nəticələrlə deyil, oyuna olan ictimai etimadla da bağlıdır.
VAR ciddi səhvlərin qarşısını almaq üçün yaradılıb, bütün mübahisələri aradan qaldırmaq üçün yox. VAR sistemi səhvsiz futbol vəd etmir. Əksinə, meydan hakimi ilə video köməkçilər arasındakı səlahiyyət bölgüsünü, oyunun ritmini və qərarlara olan etimadı yenidən müzakirəyə çıxarır. Azərbaycan futbolu bu texnologiyanın imkanlarını və sərhədlərini aydın izah etməklə müzakirələri daha faydalı edə bilər.
Son müzakirələri ayrı-ayrı epizodları müdafiə və ya tənqid etməklə məhdudlaşdırmaq asandır. Daha faydalı yanaşma qərarın hansı qaydaya əsaslandığını, görüntünün nəyi təsdiqlədiyini və müdaxilənin oyunun ümumi axınına necə təsir etdiyini birlikdə qiymətləndirməkdir. Azərbaycan futbolu üçün belə yanaşma ayrı-ayrı nəticələrdən çox, qərarvermə prinsiplərinə diqqət yetirməyə imkan verir.
Komandalar və oyunçular
Klublar üçün hakim qərarlarının təsiri yalnız hesab tablosunda görünmür. Penalti, qırmızı vərəqə və ya ləğv edilən qol taktiki planı dəyişə, oyunçuların riskə getmək meylinə təsir göstərə və ehtiyat oyunçular skamyasındakı emosiyaları gücləndirə bilər. Azərbaycan futbolunda komandaların bu dəyişikliklərə necə reaksiya verməsi oyunun gedişinə təsir göstərir.
Hücumçu cərimə meydançasında təmas axtaranda, müdafiəçi isə topa müdaxilə ilə rəqibə mane olma arasındakı sərhədi yoxlayanda qərarların şərhi oyunun bir hissəsinə çevrilir. Bu, futbolçuları günahlandırmaq üçün əsas deyil. Qaydaların sərhədləri aydın olmayanda eyni tipli hərəkətlərə fərqli qiymət verilməsi onların davranışına da təsir edir. Azərbaycan futbolu üçün bu sərhədlərin ardıcıl tətbiqi oyunçuların qərarlara münasibətini də formalaşdırır.
Baş məşqçilər üçün problem qərarın özü ilə yanaşı, onun hansı mərhələdə dəyişməsidir. Meydan hakiminin ilkin qərarı sonradan düzəldilərsə, komanda emosional və taktiki baxımdan tez uyğunlaşmalı olur. Yoxlamanın uzanması bu keçidi daha da çətinləşdirir.
Burada konkret klubu və ya oyunçunu nümunə göstərməmək vacibdir: təqdim olunan məlumatlarda müəyyən matçlara aid yoxlanıla bilən epizodlar yoxdur. Buna görə mübahisəli epizodlara qəti hökm verməkdənsə, hansı prinsiplərin ardıcıl tətbiq edilməli olduğunu araşdırmaq daha dürüst və faydalıdır. Azərbaycan futbolu barədə müzakirələr də faktlara və qaydalara əsaslananda daha inandırıcı olur.
Hakimin işi yalnız qaydanı pozana cəza vermək deyil, oyunun təhlükəsizliyini və davamlılığını qorumaqdır. Futbolda hakimin səlahiyyət və vəzifələri barədə ümumi məlumat qərarların niyə meydan hakimi tərəfindən başladığını anlamağa kömək edir. Konkret epizodu qiymətləndirmək üçün isə qaydanın özünə və görüntülərə baxmaq lazımdır.
Əsas amillər
Birinci amil müdaxilə həddidir. VAR hər xırda təması yenidən şərh edən ikinci hakimə çevrilərsə, meydandakı qərarın çəkisi azalır, oyun fasilələrlə parçalanır. Yalnız aydın və ciddi səhvlərə diqqət yetirəndə isə texnologiya əsas məqsədinə daha çox uyğun gəlir. Azərbaycan futbolu üçün də texnologiyanın hansı hallarda müdaxilə etməli olduğunun aydın olması vacibdir.
“Aydın səhv” anlayışının hamı üçün başadüşülən olması vacibdir. Azarkeş, oyunçu və məşqçi qərarla razılaşmaya bilər. Ancaq yoxlamanın niyə başladığını və niyə bitdiyini anlasa, bu fikir ayrılığı qaydalara olan etimadı dərhal sarsıtmaz.
İkinci amil görüntünün keyfiyyəti və kamera bucaqlarıdır. Bir kamera təması göstərir, digəri isə oyunçuların mövqeyini və hərəkətin başlanğıcını aydınlaşdıra bilər. Buna görə tək bir kadrı bütöv epizodun əvəzi kimi təqdim etmək yanlış nəticəyə gətirə bilər. Azərbaycan futbolunda görüntülərin düzgün şərhi müzakirələrin keyfiyyətinə birbaşa təsir edir.
Ofsaydın müəyyənləşdirilməsində millimetr dəqiqliyi görüntünün dəqiqliyi ilə məhdudlaşır. Oyunçunun topa toxunduğu anın seçilməsi və ölçmə xəttinin çəkilməsi də nəticəyə təsir edir. Texnologiya rəqəm təqdim etsə belə, onun necə əldə edildiyi aydın olmalıdır.
Üçüncü amil vaxtdır. Uzun yoxlamalar oyunçuların ritmini və tamaşaçıların diqqətini pozur, amma tələsik qərar da dəqiqliyə xələl gətirə bilər. Məqsəd hər yoxlamanı eyni müddətə sığışdırmaq deyil, prosesi mümkün qədər səmərəli və anlaşılan etməkdir.
Futbol qaydaları müxtəlif epizodları ayrı-ayrılıqda qiymətləndirir, tamaşaçılar isə çox vaxt onları ümumi ədalət hissi ilə müqayisə edirlər. Oxşar vəziyyətlərdə fərqli qərarlar verilməsi mübahisəni böyüdür. Ardıcıllıq təkcə qaydanın mətnindən deyil, onun meydanda eyni meyarlarla tətbiq olunmasından yaranır. Azərbaycan futbolu bu ardıcıllığa nail olduqca hakim qərarlarına etimad da möhkəmlənə bilər.
Premyer Liqa oyunları da ictimai etimadın sınağıdır. Hər matçın tempi və təzyiqi fərqli olsa da, oyunçuların təhlükəsizliyi, əllə oyun, penalti və aşkar qol şansının qarşısının alınması kimi epizodlarda tətbiq edilən prinsiplər aydın və ardıcıl olmalıdır.
Dördüncü amil qərardan sonra verilən izahdır. Yoxlamadan sonra hansı növ səhvin araşdırıldığını və yekun qərarın niyə verildiyini qısa, anlaşılan şəkildə izah etmək mübahisəni aradan qaldırmasa da, fərziyyələrin və yanlış anlaşılmaların yayılmasının qarşısını alır. Şəffaflıq VAR işinin keyfiyyətinin bir hissəsidir. Azərbaycan futbolu üçün bu cür izahlar ictimai müzakirələri faktlara yönəldə bilər.
Bu, hər hakimin qərarını ictimaiyyət qarşısında uzun-uzadı izah etməli olduğu demək deyil. Ancaq matçdan sonra dəqiq və sabit məlumat, eləcə də oxşar halların eyni meyarlarla təhlili üçün aydın üsul olmalıdır. Beləliklə, müzakirələr şəxsi fərziyyələrdən prinsiplərə yönələr.
Oyunun mümkün gedişi
Sadə bir vəziyyəti təsəvvür edək: oyunun əvvəlində müdafiəçinin hərəkətinə görə penalti verilib-verilməməsi mübahisə doğurur. Meydan hakimi ilkin qərarı verir, VAR isə yalnız aydın səhv ehtimalı varsa yoxlamaya başlayır. Oyunçular oyunun bərpasına qədər sakit qalmalıdırlar.
Görüntü hakimin ilkin qərarını açıq şəkildə təkzib etmirsə, oyunun davam etməsi ardıcıl yanaşma sayılır. Əsas məqam gözdən qaçıbsa və ya yanlış qiymətləndirilibsə, meydan hakimi monitora baxaraq qərarını dəyişib-dəyişməməyə özü qərar verməlidir.
Belə vəziyyətdə izahın forması da önəmlidir. Yoxlama yalnız qərarın dəyişib-dəyişmədiyini bildirməklə kifayətlənməməli, hansı fakta əsaslandığını da tamaşaçıya anlatmalıdır. Ancaq izah qayda terminləri ilə həddən artıq yüklənərsə, məlumat vermək əvəzinə yeni suallar yarada bilər.
Oyunun sonlarında oxşar mübahisəli vəziyyət yaranarsa, əsas meyar əvvəlki qərarlarla uyğunluqdur. İlk hissədə icazə verilən fiziki mübarizəni son dəqiqələrdə avtomatik qayda pozuntusu saymaq hakimin yanaşmasını anlaşılmaz edər. Vaxtın və hesabın yaratdığı təzyiq qaydanın tətbiqini dəyişməməlidir.
Bu nümunə konkret oyuna aid deyil; VAR qərarı zamanı hansı ardıcıllığa riayət edilməli olduğunu göstərir. Texnologiya hakimin görmə imkanlarını artıra bilər, lakin oyun şəraitini, oyunçuların hərəkətlərinin ardıcıllığını və qaydaların şərhini birləşdirmək yenə də insanın üzərinə düşür.
Nəticə
Azərbaycan futbolu üçün əsas müzakirə VAR-ın olub-olmaması deyil, hansı sərhədlər daxilində işləməsidir. Texnologiyanın məqsədi meydan hakiminin rolunu aradan qaldırmaq yox, aydın səhvləri azaltmaq və bunu oyunun ritmini mümkün qədər az pozaraq etməkdir.
Etimad bir qərarla yaranmır. O, eyni prinsiplərin ardıcıl tətbiqi, yoxlamaların aydın aparılması və nəticələrin dürüst təhlili ilə formalaşır. Bu meyarlar gücləndikcə hakim qərarları ətrafındakı mübahisələr tam yox olmasa da, daha əsaslı və futbolun inkişafına faydalı müstəviyə keçə bilər. Azərbaycan futbolu üçün davamlı irəliləyiş də məhz bu etimadın və ardıcıllığın möhkəmlənməsindən asılıdır.
